Spis treści:
- Hierarchia źródeł prawa pracy
- Zgodność aktów prawa niższego i wyższego rzędu
- Układy zbiorowe pracy
- Porozumienia zbiorowe
- Regulaminy i statuty
W świetle przepisów poszczególne źródła prawa pracy zajmują określoną pozycję w ściśle ustalonej hierarchii aktów prawa powszechnego i wewnątrzzakładowego. Decyduje ona o sposobie rozstrzygania ewentualnych sprzeczności między różnymi regulacjami, np. gdy ich brzmienie ma wpływ na poziom korzyści dla pracownika.
Źródła prawa pracy mają różne znaczenie, rolę, zakres przedmiotowy i podmiotowy oraz usytuowanie aktem prawnym w naszym kraju jest Konstytucja RP. Zgodnie z jej art. 87 ust. 1 źródłami powszechnie obowiązującego prawa w Polsce są: Konstytucja, ustawy, ratyfikowane umowy międzynarodowe i rozporządzenia. Specyfika prawa pracy sprawia jednak, że obejmuje ono nie tylko powszechne akty normatywne, zgodnie bowiem z art. 9 § 1 kp przez prawo pracy rozumie się przepisy kp oraz przepisy innych ustaw i aktów wykonawczych, określające prawa i obowiązki pracowników i pracodawców, a także postanowienia układów zbiorowych pracy i innych opartych na ustawie porozumień zbiorowych, regulaminów i statutów określających prawa i obowiązki stron stosunku pracy.
Cechą charakterystyczną aktów wewnątrzzakładowych jest to, że regulują w sposób szczególny i odrębny relacje między pracodawcą a pracownikami zatrudnionymi w określonym zakładzie.
Hierarchia źródeł prawa pracy
Z art. 87 ust. 1 Konstytucji RP oraz art. 9 § 1 kp wynika, że ważność poszczególnych źródeł prawa pracy (zarówno przepisów prawa powszechnie obowiązującego, jak aktów prawa wewnątrzzakładowego) jest zgodna z poniższą kolejnością:
- Konstytucja RP;
- ustawy;
- ratyfikowane umowy międzynarodowe;
- rozporządzenia;
- układy zbiorowe pracy i inne oparte na ustawie porozumienia zbiorowe;
- regulaminy i statuty określające prawa i obowiązki stron stosunku pracy.
Zgodność aktów prawa niższego i wyższego rzędu
W świetle art. 9 kp przez prawo pracy rozumie się przepisy kp oraz przepisy innych ustaw i aktów wykonawczych, określających prawa i obowiązki pracowników i pracodawców, a także postanowienia układów zbiorowych pracy i innych opartych na ustawie porozumień zbiorowych, regulaminów i statutów określających prawa i obowiązki stron stosunku pracy.
Ustawodawca wyraźnie wskazał przy tym, że:
- postanowienia układów zbiorowych pracy i porozumie zbiorowych oraz regulaminów i statutów nie mogą być mniej korzystne dla pracowników niż przepisy kp oraz innych ustaw i aktów wykonawczych;
- postanowienia regulaminów i statutów nie mogą być mniej korzystne dla pracowników niż postanowienia układów zbiorowych pracy i porozumieć zbiorowych;
- postanowienia układów zbiorowych pracy i innych opartych na ustawie porozumień zbiorowych, regulaminów oraz statutów określających prawa i obowiązki stron stosunku pracy, naruszające zasadę równego traktowania w zatrudnieniu, nie obowiązują.
Układy zbiorowe pracy
Układ może mieć charakter zakładowy lub ponadzakładowy. Głównym kryterium odróżniającym te dwie kategorie jest zakres obowiązywania:
- zakładowy układ zbiorowy pracy – zawiera się dla wszystkich osób wykonujących pracę zarobkową u pracodawcy, który jest stroną układu, chyba że w jego treści zostanie to ustalone inaczej; może obejmować więcej niż jednego pracodawcę, jeżeli pracodawcy ci wchodzą w skład tej samej osoby prawnej (np. spółki akcyjnej lub z ograniczoną odpowiedzialności);
- ponadzakładowy układ zbiorowy pracy – zawiera się dla wszystkich osób wykonujących pracę zarobkową u pracodawców, którzy są objęci postanowieniami tego układu, chyba że w jego treści zostanie to ustalone inaczej.
Układy powinny określać warunki, jakim powinna odpowiadać treść stosunków pracy lub innych stosunków prawnych będących podstawą wykonywania pracy zarobkowej.
Mogą ustalać sprawy nieuregulowane w przepisach prawa pracy w sposób bezwzględnie obowiązujący. Układy mogą obejmować następujące sprawy:
- wymiar i normy czasu pracy;
- systemy i rozkłady czasu pracu;
- pracę w godzinach nadliczbowych;
- wymiar urlopu wypoczynkowego;
- warunki wynagrodzenia;
- organizację pracy;
- bezpieczeństwo i higienę pracy, w tym zagrożenie psychospołeczne;
- przeciwdziałanie naruszeniu godności i innych dóbr osobistych osób wykonujących pracę zarobkową, naruszaniu zasady równego traktowania w zatrudnieniu oraz mobbingowi;
- tworzenie zakładowego funduszu świadczeń socjalnych;
- podnoszenie kwalifikacji zawodowych i urlopy szkoleniowe;
- godzenie życia zawodowego z życiem prywatnym;
- zarządzanie wiekiem i aktywnym starzeniem;
- prowadzenie dialogu społecznego, w tym tryb i warunki podejmowania rokowań, reprezentacji stron i udziału ekspertów.
Takie postanowienia obligacyjne mogą opisywać: sposób publikacji układu i rozpowszechniania jego treści, tryb przeprowadzania okresowych ocen funkcjonowania układu, tryb wyjaśniania jego treści i rozstrzyganie sporów w tym zakresie.
Układ jest zawierany dla wszystkich pracowników zatrudnionych przez pracodawców objętych postanowieniami układu, chyba że jego strony postanowią inaczej. Nie może jednak obejmować:
- pracowników urzędów państwowych zatrudnionych na podstawie powołania;
- pracowników samorządowych zatrudnionych na podstawie wyboru i powołania w:
- urzędach marszałkowskich,
- starostwach powiatowych,
- urzędach gminy,
- biurach związków jednostek samorządu terytorialnego,
- biurach jednostek administracyjnych jednostek samorządu terytorialnego oraz ich odpowiednikach;
- sędziów, asesorów sądowych, prokuratorów i asesorów prokuratury;
- funkcjonariuszy Agencji Bezpieczeństwa Wewnętrznego, Agencji Wywiadu, Służby Kontrwywiadu Wojskowego, Służby Wywiadu Wojskowego, Centralnego Biura Antykorupcyjnego, Służby Ochrony Państwa, Policji, Służby Więziennej, Straży Granicznej, Straży Marszałkowskiej, Służby Celno-Skarbowej i jednostek organizacyjnych ochrony przeciwpożarowej oraz żołnierzy.
W wymienionych przypadkach obowiązują tzw. pragmatyki służbowe. Ponadto zakładowych układów zbiorowych pracy nie zawiera się dla członków korpusu służby cywilnej. Ustawodawca zastrzega, że zawarcie układu dla pracowników zatrudnionych w państwowych i samorządowych jednostkach sektora finansów publicznych może nastąpić wyłącznie w ramach środków finansowych będących w ich dyspozycji.
Układ jest zawierany w wyniku rokowań między pracodawcą a związkami zawodowymi. Każda ze stron uczestniczących w rokowaniach jest zobowiązana do prowadzenia ich w dobrej wierze i z poszanowaniem słusznych interesów strony. Oznacza to m.in., że związki zawodowe powinny proponować rozwiązania, które uwzględniają możliwości finansowe pracodawcy i jednocześnie gwarantują poszanowanie interesów pracowników nieobjętych układem.
Jeśli strony uzgodnią wszystkie kwestie poruszone podczas rokowań, dochodzi do zawarcia układu zbiorowego pracy. Ma on formę pisemną na czas nieokreślony lub określony.
Układ zbiorowy pracy wchodzi w życie w terminie w nim określonym, niewcześniej jednak niż z dniem prawidłowo dokonanego zgłoszenia do Krajowej Ewidencji Układów Zbiorowych Pracy (KEUZP), prowadzonej przez ministra właściwego do spraw pracy. Zmiany układu wprowadza się w drodze protokołów dodatkowych, do których stosuje się odpowiednio przepisy dotyczące układu.
Porozumienia zbiorowe
Kolejnym wewnątrzzakładowym źródłem prawa pracy są porozumienia zbiorowe, które zajmują takie samo miejsce w hierarchii aktów prawnych jak układy zbiorowe, jednak nie są rejestrowane przez właściwy organ. Nie mogą być mniej korzystne niż przepisy kp, innych ustaw czy aktów wykonawczych (rozporządzeń). Celem zawierania porozumień zbiorowych jest ograniczenie negatywnych dla pracowników konsekwencji wynikających z działania pracodawcy lub jego trudnej sytuacji.
Porozumienie zbiorowe są uznawane za źródła prawa, jeśli są zawierane zgodnie z ustawą oraz regulują uprawnienia i obowiązki stron stosunku pracy (pracownika i pracodawcy), np.:
- porozumienie o zawieszeniu stosowania (w całości lub w części) przepisów prawa pracy (poza przepisami kp oraz innych ustaw i aktów wykonawczych) – art 9^1 kp;
- porozumienie zawierane w związku z przejściem zakładu pracy lub jego części na innego pracodawcę – art. 26^1 ustawy o związkach zawodowych (dalej: uzz);
- porozumienie w sprawie zwolnienia grupowego – art. 3 ustawy o szczególnych zasadach rozwiązywania z pracownikami stosunków pracy z przyczyn niedotyczących pracowników;
- porozumienie o stosowaniu (w całości lub w części) układu, w przypadku gdy strony uprawnione do jego zawarcia nie są jego stronami – art. 241^10 kp;
- porozumienie regulujące zasady wykonywania pracy zdalnej – art. 67^20 kp.
Regulaminy i statuty
Aktami wewnątrzzakładowymi, które w hierarchii aktów prawa pracy znajdują się niżej niż układy i porozumienia zbiorowe, są regulaminy i statuty. Pracodawcy najczęściej ustalają regulaminy pracy i wynagrodzenia. W praktyce występują też m.in. regulaminy nagród lub premiowania i regulaminy funkcjonowania zakładowego funduszu świadczeń socjalnych.
Regulamin pracy
W regulaminie pracy określa się organizację i porządek w procesie pracy, a także związane z tym prawa i obowiązki pracodawcy oraz pracowników, w tym:
- warunki przebywania na terenie zakładu pracy w czasie pracy i po jej zakończeniu;
- wyposażenie pracowników w narzędzia i materiały, odzież i obuwie robocze oraz środki ochrony indywidualnej i higieny osobistej;
- systemy i rozkłady czasu pracy oraz przyjęte okresy rozliczeniowe;
- porę nocną;
- termin, miejsce, czas i częstotliwość wypłaty wynagrodzenia;
- obowiązki związane z BHP;
- sposób potwierdzenia przez pracowników obecność w pracy i usprawiedliwiania nieobecności.
Regulamin pracy powinien regulować także kwestie dotyczące problematyki czasu pracy, np. systemy i rozkłady czasu pracy, przyjęte okresy rozliczeniowe, porę nocną i sposób potwierdzania przez pracowników obecności w pracy oraz usprawiedliwiania nieobecności.
Zgodnie z przepisami kp obowiązek ustanowienia regulaminy pracy jest uzależniony m.in. od liczby zatrudnionych pracowników i od oczekiwać organizacji związkowych. Pracodawca ustala regulamin pracy w uzgodnieniu z zakładową organizacją związkową. Może to zrobić samodzielnie tylko, gdy strony nie uzgodniły treści tego aktu w określonym przez siebie terminie lub gdy u danego pracodawcy nie działa organizacja związkowa.
W przypadku, w którym w zakładzie pracy działa kilka organizacji związkowych, są one zobowiązanie do przedstawienia wspólnego stanowiska. Z art. 30 ust. 6 uzz wynika, że jeśli w sprawie ustalenia wymienionych w tym przepisie kwestii organizacje związkowe, albo reprezentatywne organizacje związkowe w rozumieniu art. 25^3 ust. 1 lub 2 uzz, nie przedstawią wspólnie uzgodnionego stanowiska, decyzje w sprawie jego ustalenia podejmuje pracodawca. Musi on wcześniej rozpatrzeć odrębne stanowiska organizacji związkowych.
Organizacje mają 30 dni od dnia przekazania im przez pracodawcę dokumentu na uzgodnienie wspólnego stanowiska.
Ten przepis stosuje się odpowiednio, jeżeli u pracodawcy działa jedna reprezentatywna zakładowa organizacja związkowa zrzeszająca co najmniej 5% pracowników zatrudnionych u pracodawcy.
Zasady wprowadzenia regulaminu pracy określa art. 104 kp. Zgodnie z tym przepisem:
- pracodawca zatrudniający co najmniej 50 pracowników wprowadza regulamin pracy;
- pracodawca zatrudniający mniej niż 50 pracowników może wprowadzić regulamin pracy;
- pracodawca zatrudniający co najmniej 20 i mniej niż 50 pracowników wprowadza regulamin pracy, jeżeli zakładowa organizacja związkowa wystąpi z wnioskiem o jego wprowadzenie
– chyba że organizacja i porządek w procesie pracy zostały już określone w postanowieniach układu zbiorowego pracy.
Regulamin wynagradzania
Ustawodawca przewidział także zbliżone reguły ustalania regulaminu wynagradzania. W świetle art. 77^2 kp:
- pracodawca zatrudniający co najmniej 50 pracowników ustala warunki wynagradzania za pracę w regulaminie wynagradzania;
- pracodawca zatrudniający mniej niż 50 pracowników może ustalić warunki wynagradzania za pracę w regulaminie wynagradzania;
- pracodawca zatrudniający co najmniej 20 i mniej niż 50 pracowników ustala warunki wynagradzania za pracę w regulaminie wynagradzania, jeżeli zakładowa organizacja związkowa wystąpi z wnioskiem o jego ustalenie.
Reguły te dotyczą tylko pracowników nieobjętych zakładowym ani ponadzakładowym układem zbiorowym pracy ustalającym warunki wynagradzania za pracę oraz przyznawania innych świadczeń związanych z pracą w zakresie i w sposób umożliwiający określenie na jego podstawie indywidualnych warunków umów o pracę.
W regulaminie wynagradzania określa się szczegółowe informacje dotyczące wynagrodzenia i jego składników. Może on też określać inne świadczenia związane z pracą i zasady ich przyznawania. W dokumencie tym wskazuje m.in. stawki wynagrodzenia przysługujące za pracę na określonym stanowisku, zasady przyznawania premii lub nagród i świadczeń związanych z podróżą służbową.
Regulamin wynagradzania jest ustalany przez pracodawcę. Musi on jednak pamiętać o uzgodnieniu treści tego dokumentu z zakładową organizacją związkową, jeśli działa ona w zakładzie pracy. W przypadku wielości zakładowych organizacji związkowych obowiązują te same reguły co w przypadku regulaminu pracy.
Statuty
Do wewnątrzzakładowych źródeł prawa pracy są zaliczone także statuty. W hierarchii aktów prawnych mają taką samą moc obowiązującą jak regulaminy. Zarówno postanowienia regulaminów, jak i statutów nie mogą być mniej korzystne dla pracownika niż regulacje aktów normatywnych wyższego rzędu: regulacji kp, innych ustaw i rozporządzeń, a także postanowień układów zbiorowych pracy i porozumień zbiorowych.
Statuty określają m.in. podstawowe prawa i obowiązki pracowników oraz pracodawcy. Są aktami wewnętrznymi obowiązującymi w danej jednostce. Nie mają charakteru powszechnie obowiązującego, lecz dotyczą jedynie określonej grupy pracowników zatrudnionych u danego pracodawcy. W praktyce są tworzone najczęściej w przedsiębiorstwach, spółdzielniach, szkołach wyższych czy spółkach akcyjnych.
Autor
Iwona Hickiewicz
ekspert prawa pracy